Буди одговоран...
према духу и телу!
Театрић Музеја - сваке суботе у 11 сати
Археолошка конференција
„Словени и њихови суседи у 1. миленијуму н.е.“
Платформа еМУЗЕЈ

Arhiva

Obućarski zanati u Vojvodini

. Posted in „Ja nosim vas, vi nosite mene“ - TRENUTNA IZLOŽBA

Izrada obuće podrazumevala je rad u radionicama, u kojima se nalazio alat namenjen obućarskoj proizvodnji. Inventare obućarskih radionica su, pored alata, činili nameštaj, kalupi, gotovi proizvodi spremni za prodaju, reklamni materijal (table sa natpisom firmi) i dr. Ti predmeti su materijalna svedočanstva života i rada zanatlija, koji su u prošlosti svojim umećem „obuvali“ stanovništvo Vojvodine, različitog pola i starosne dobi i različite profesionalne, etničke, socijalne i konfesionalne pripadnosti. Zanati obućarskog tipa u Vojvodini nisu se razvijali ravnomerno i istovremeno, već su neki ranije doživeli svoj vrhunac, a neki opstali do današnjih dana.



Obućarski zanati u Vojvodini obuhvataju nekoliko srodnih profesija – opančar, papučar, čizmar, cipelar i klompar. Osnovnu razliku među njima određuje tip obuće čijom se proizvodnjom bave. Ovi zanati su se veoma malo ralikovali kada je u pitanju način proizvodnje obuće. Razlog tome je upotreba istog materijala – kože, koja se koristila u svim obućarskim radionicama. Jedini izuzetak od ovog pravila je klomparski zanat. Osnovni materijal koji se koristio za izradu klompi je drvo, što ovu delatnost udaljava od porodice obućarskih zanata. Po alatu i načinu proizvodnje klompi, ovo zanimanje bilo je bliže tesarskom zanatu.

Sirovina od koje se različita obuća proizvodi utiče na to da i alat i način izrade budu veoma slični. Ipak, poreklo, društveni položaj, organizacija, kao i najvažnije, sam proizvod postavljaju dovoljno jasne granice među ovim zanimanjima, tako da ih možemo svrstati u zajedničku porodicu obućarskih zanata, ali ne i u jednu nedeljivu celinu. Priprema kože delimično spada u delatnost obućara. Štavljenje kože najduže se zadržalo u opančarskom zanatu. Zanatlije su, takođe, nabavljale kožu u kožarama i od ćurčija koji su se bavili obradom kože. Opančarski zanat bio je najviše vezan za ruralnu sredinu, pa su radionice u selima imale bolje uslove za preradu kože, nego one u gradovima.

Razliku u proizvodnji vrsta obuće stvara i odabir kože. Opančari su upotrebljavali grubu, a u daljoj prošlosti i presnu kožu, dok su papučari koristili najfinije i najmekše materijale. U cipelarskom zanatu bile su u upotrebi sve vrste obućarske kože zbog širokog asortimana proizvoda cipelarskih radionica. Zajedničko različitim proizvodima je što su se đonovi proizvodili uglavnom od krupona – čvrste kože sa goveđih leđa.

Na osnovu porekla obućarski zanati se dele na srednjoevropske i orijentalne. Čizmarski zanat je na ove prostore došao kolonizacijom nemačkog stanovništva iz centralne i srednje Evrope. Papučarski zanat je formiran pod uticajem turske kulture i privrede, a prve papudžije na prostoru Vojvodine došle su iz krajeva pod osmanlijskom vlašću. Iz čizmarskog zanata se razvila proizvodnja cipela. Razlike u poreklu su veoma brzo nestajale, što potvrđuje činjenica da je još krajem 18. veka u Novom Sadu postojao čizmarski pravoslavni ceh. Etimologija naziva alata korišćenih u različitim zanatima ostala je kao svedok njihovog različitog porekla. Zanati su se u pojedinim periodima u prošlosti razlikovali po socijalnom statusu zanatlija i mušterija. Vezani prvenstveno za gradsko područje, čizmarski i papučarski zanat smatrani su „finim“ zanatima, jer su i mušterije ovih radionica bile uglavnom gradsko bogatije stanovništvo. Papuče su u gradovima nošene kao kućna obuća, dok su na selu bile deo najsvečanije nošnje. Opančarski zanat uglavnom je vezan za seosko područje, a tržište opanaka za ruralno stanovništvo. Za razliku od navedenih, cipelarski zanat se ne može svrstati ni u jednu kategoriju, jer su cipele proizvođene za različite slojeve stanovništva i socijalne grupe.

Ovakva podela obućarskih zanata važi za period pre 20. veka, jer već u prvoj polovini 20. veka dolazi do pojave industrijske obuće. Pred ekspanzijom industrijske robe zanatska proizvodnja postaje neisplativa. Pored industrijalizacije, na postepeno gašenje zanata utiče i ukidanje cehova, ali i sve skuplja nabavna cena materijala. U 20. veku dolazi i do upotrebe novih materijala, kao što su guma i različite vrste plastike.

Aleksandar Antunović, kustos – etnolog